అనంతశయన విష్ణువు – ఉండవల్లి గుహలు (ఆంధ్రప్రదేశ్)

గుంటూరు జిల్లాలోని ఉండవల్లి గుహల్లో దాదాపు 1,600 ఏళ్ల నాటి ఏకశిలా అనంతశయన విష్ణుమూర్తి శిల్పం ఉంది. విష్ణుకుండిన రాజుల కాలం (క్రీ.శ. 420–620)లో చెక్కబడిన ఈ నాలుగు అంతస్తుల తొలిచాన గుహలు ప్రాచీన విశ్వకర్మ స్థపతుల శిల్పకళా ప్రతిభకు నిలువెత్తు సాక్ష్యం.

త్రిపురలోని ఉనాకోటి కొండల్లో రఘునందన్ కొండరాళ్లపై చెక్కిన అత్యంత అరుదైన శివుడి శిల్పాలు ఉన్నాయి. 'ఉనాకోటి' అంటే కోటి కంటే ఒకటి తక్కువ అని అర్థం. ఇక్కడి రాతి శిల్పాలు శైవ సంప్రదాయ ప్రాశస్త్యాన్ని చాటిచెబుతాయి.

బాంధవ్‌గఢ్ జాతీయ పార్క్ అడవుల మధ్య 1,000 ఏళ్ల కంటే పురాతనమైన ఏకశిలా విష్ణుమూర్తి విగ్రహం ఉంది. 12 మీటర్ల పొడవున్న ఈ మూర్తి తల తూర్పు వైపున, పాదాలు పడమర వైపున ఉంటాయి. ఈ పాదాల వద్ద నుంచే బాంధవ్‌గఢ్ జీవనది 'చరణ్-గంగా' ఉద్భవిస్తుంది.

ముంబై హార్బర్ సమీపంలోని గారాపురి (ఎలిఫెంటా) దీవిలో 2,000 ఏళ్ల కంటే ప్రాచీనమైన సదాశివుడి త్రిముఖ శిల్పం ఉంది. క్రీస్తు పూర్వం 2వ శతాబ్దపు బౌద్ధ ఆధారాలతో పాటు ఇక్కడి శైవ గుహలు ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందాయి.

విశాఖ-గుంటూరు ప్రాంత పరిధిలోని ఉండవల్లి గుహల్లో 1,600 ఏళ్ల నాటి గణపతి శిల్పం కూడా ఉంది. ప్రారంభంలో జైన గుహలుగా ఉండి, 5వ శతాబ్దంలో హిందూ దేవాలయాలుగా మారిన ఈ ఎర్ర ఇసుకరాతి గుహలు చరిత్రకారులకు అద్భుత నిలయం.

బాగాకోట్ జిల్లాలోని బాదామి గుహలు 6వ శతాబ్దపు చాళుక్యుల శిల్పకళకు ప్రతీకలు. ఇక్కడి 3వ గుహలో 1,500 ఏళ్ల నాటి అత్యంత సుందరమైన, క్లిష్టమైన విష్ణుమూర్తి శిల్పాలు ఉన్నాయి.

నేపాల్‌లోని యునెస్కో వారసత్వ ప్రాంతమైన ఖాట్మండు దర్బార్ స్క్వేర్‌లో 6వ శతాబ్దానికి చెందిన ఏకశిలా కాలభైరవ విగ్రహం ఉంది. వరి పొలంలో లభించిన ఈ విగ్రహాన్ని ప్రతాప్ మల్ల రాజు ఇక్కడ ప్రతిష్ఠించారు.

సత్నా సమీపంలోని భూమరా ఆలయంలో గుప్తుల కాలం (5-6వ శతాబ్దం) నాటి 1,600 ఏళ్ల ప్రాచీన ఏకముఖ శివలింగం భక్తులను ఆకర్షిస్తుంది. పెద్ద సంఖ్యలో భక్తులు ఈ ఆలయాన్ని సందర్శిస్తుంటారు.

పన్నా జిల్లా నాచ్నాలోని 5వ శతాబ్దపు ప్రాచీన రాతి ఆలయంలో నాలుగు ముఖాలు కలిగిన అరుదైన చతుర్ముఖ శివలింగం ప్రతి ఒక్కరినీ ఆకట్టుకుంటోంది.

నేపాల్‌లోని బుధనీలకంఠ (నారాయణథాన్) ఆలయంలో నీటి కొలనుపై తేలియాడుతున్నట్లుండే భారీ అనంతశయన విష్ణుమూర్తి విగ్రహం అత్యంత ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యత కలిగినది.